लेखक: शैलेन्द्र खड्का
हालै दिपायल सिलगढी नगर पालिका ले सार्वजनिक गरेको आधारभूत तह (कक्षा ८) परीक्षाको नतिजाले यहाँको शिक्षा क्षेत्रको वास्तविक अवस्था झल्काएको छ। समग्र रूपमा हेर्दा ८०२ जना विद्यार्थीमध्ये ५६१ जना उत्तीर्ण भएका छन्, जसले करिब ६९.९५ प्रतिशत उत्तीर्ण दर देखाउँछ। पहिलो दृष्टिमा यो नतिजा मध्यम खालको देखिए पनि विद्यालयगत रूपमा विश्लेषण गर्दा शिक्षा प्रणालीभित्र रहेका विभिन्न असमानता र चुनौतीहरू स्पष्ट देखिन्छन्।
सबैभन्दा उल्लेखनीय कुरा भनेको निजी विद्यालयहरूको नतिजा अत्यन्त राम्रो देखिनु हो। उदाहरणका लागि अमरज्योति बोर्डिङ स्कूलले शतप्रतिशत नतिजा ल्याएको छ। त्यस्तै सुजल ई. बोर्डिङ स्कूल, दिपायल एकेडेमी र भागेश्वर एकेडेमी जस्ता निजी विद्यालयहरूले पनि ८५ प्रतिशतभन्दा माथिको उत्तीर्ण दर हासिल गरेका छन्। यसले निजी विद्यालयहरूमा अध्ययनको वातावरण, नियमित अनुगमन, अभिभावकको सक्रियता र व्यवस्थापनको प्रभावकारी भूमिका रहेको देखाउँछ।
तर यसको विपरीत धेरै सामुदायिक विद्यालयहरूको नतिजा निकै कमजोर देखिएको छ। केही विद्यालयहरूमा १० प्रतिशतभन्दा पनि कम विद्यार्थी मात्र उत्तीर्ण भएका छन्। यस्तो अवस्था देखिनु शिक्षा प्रणालीका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो।
सामुदायिक विद्यालयहरूमा शिक्षक अभाव, नियमित कक्षा सञ्चालनमा कमजोरी, अभिभावकको कम चासो, शैक्षिक अनुगमनको कमी र सिकाइ वातावरणको कमजोर अवस्था जस्ता कारणहरू यसका प्रमुख कारण हुन सक्छन्।
यस अवस्थाले अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाएको छ—स्थानीय तहको शिक्षा व्यवस्थापन कति प्रभावकारी छ? नेपालको संविधानले विद्यालय शिक्षा व्यवस्थापनको ठूलो जिम्मेवारी स्थानीय सरकारलाई दिएको छ। त्यसैले यस्तो नतिजाले दिपायल सिलगढी नगर पालिका को शिक्षा शाखाको कार्यक्षमतामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ। यदि केही विद्यालयमा १० प्रतिशतभन्दा पनि कम विद्यार्थी उत्तीर्ण भएका छन् भने त्यो केवल विद्यालयको समस्या मात्र होइन, शिक्षा व्यवस्थापन र अनुगमन प्रणालीको कमजोरीको संकेत पनि हो।
नगरपालिकाको शिक्षा शाखाले विद्यालयहरूको नियमित अनुगमन, शिक्षकको कार्यसम्पादन मूल्यांकन, र सिकाइ उपलब्धिको निरन्तर समीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर अहिलेको नतिजाले यस्तो प्रभावकारी अनुगमन प्रणाली पर्याप्त रूपमा लागू हुन नसकेको देखाउँछ।
सामुदायिक विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधार गर्न दिपायल सिलगढी नगरपालिकाले केही महत्वपूर्ण सुधारात्मक कदम चाल्न आवश्यक छ। पहिलो, विद्यालयहरूको नियमित शैक्षिक अनुगमन र मूल्यांकन प्रणाली कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ। दोस्रो, शिक्षकहरूको क्षमता विकासका लागि निरन्तर तालिम, शैक्षिक परामर्श र प्रेरणा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। तेस्रो, कमजोर नतिजा भएका विद्यालयहरूको पहिचान गरी विशेष सुधार कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ। चौथो, विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई सक्रिय बनाउँदै अभिभावक र समुदायको सहभागिता बढाउनुपर्छ।
त्यसैगरी सामुदायिक विद्यालयहरूमा सिकाइको वातावरण सुधार गर्न पुस्तकालय, प्रयोगशाला, प्रविधि प्रयोग, अतिरिक्त कक्षा र विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण पद्धति लागू गर्नु पनि आवश्यक देखिन्छ। विद्यार्थीहरूको नियमित सिकाइ मूल्यांकन प्रणालीलाई बलियो बनाउँदा पनि नतिजामा सकारात्मक सुधार आउन सक्छ।
शिक्षा कुनै पनि समाजको विकासको आधार हो। आज सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीहरू नै भोलिको समाजका नेतृत्वकर्ता र राष्ट्र निर्माणका आधार हुन्। त्यसैले कक्षा ८ को यो नतिजालाई केवल अंकको रूपमा मात्र होइन, शिक्षा सुधारको गम्भीर संकेतका रूपमा लिन आवश्यक छ।
यदि स्थानीय सरकार, विद्यालय, शिक्षक र समुदायले संयुक्त रूपमा शिक्षा सुधारका लागि प्रतिबद्ध प्रयास गरे भने आगामी वर्षहरूमा अझ राम्रो नतिजा ल्याउन सम्भव छ। तर यदि अहिले देखिएको कमजोरीलाई गम्भीर रूपमा लिएर सुधारका ठोस कदम चालिएन भने सामुदायिक विद्यालयहरूको अवस्था अझ कमजोर हुने जोखिम रहन्छ।
यसैले अब समय आएको छ दिपायल सिलगढी नगर पालिका ले आफ्नो शिक्षा व्यवस्थापन प्रणालीलाई पुनः समीक्षा गर्दै सामुदायिक विद्यालयहरूको शिक्षा गुणस्तर सुधारलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने।
शिक्षा सुधार बिना समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव हुँदैन।
