गौरा पर्व एक चिनारी

सुदुरपश्चिमको मौलिक सांस्कृतिक धरोहर गौरा पर्व: पञ्चबिरुडा अनुष्ठान, धार्मिक परम्परा र सामाजिक-सांस्कृतिक आयाम
1. ऐतिहासिक तथा भौगोलिक पृष्ठभूमि
नेपालको सुदूरपश्चिम तथा कर्णाली भूभाग र भारतको उत्तराखण्ड राज्यस्थित कुमाउ-गढवाल क्षेत्रमा सदियौँदेखि विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित पर्व ‘गौरा’ हो। यो पर्व जगज्जननी माता पार्वती (गौरा/गमरा) र देवाधिदेव महादेव (महेश्वर) को आराधना, वैवाहिक सम्बन्ध र पारिवारिक कल्याणसँग अन्योन्याश्रित रूपमा जोडिएको छ। सामान्यतया भाद्र महिनामा पर्ने यो अनुष्ठान तिथिको गणनाअनुसार कहिलेकाहीँ साउन वा असोज महिनामा पनि पर्न सक्दछ।
गौरा पर्वको तिथि निर्धारण ज्योतिषीय दृष्टिकोणबाट विशेष सूक्ष्म गणनाका आधारमा गरिन्छ। अगत्स्य ऋषिको उदय हुनुपूर्व र शुक्र अस्त नभएको समयलाई आधार मानेर अमुक्ताभरण सप्तमी र दुर्वाष्टमीको गणना गरिन्छ। यसरी गणना गर्दा शुक्ल पक्षमा मनाइने गौरालाई ‘उजेली गौरा’ र कृष्ण पक्षमा मनाइने गौरालाई ‘अनेरी गौरा’ भन्ने गरिन्छ। पहिलो पटक गौराको व्रत प्रारम्भ गर्ने व्रतालु महिलाहरू (स्थानीय भाषामा ‘नौली गोरिया’) का लागि शुक्ल पक्ष अर्थात् उजेली गौरालाई शास्त्रसम्मत र फलदायी मानिन्छ।
2. बिरुडा पञ्चमी: पञ्चअन्नको सङ्कलन र प्रतीकात्मकता
गौरा पर्वको विधिवत् थालनी भाद्र पञ्चमीका दिनबाट हुन्छ, जसलाई जनजिब्रोमा ‘बिरुडा पञ्चमी’ भनिन्छ। यस दिन व्रतालु महिलाहरूले प्रात:कालमै स्नानादि गरी पवित्र भएर तामा वा पित्तलको भाँडोमा पाँच प्रकारका अन्नहरू भिजाउने गर्दछन्। यसरी भिजाइने पाँच प्रकारका गेडागुडीको समिश्रणलाई ‘पञ्चबिरुडा’ वा ‘बिरुडा’ भनिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार पञ्चबिरुडालाई पञ्चदेवता (सूर्य, गणेश, शिव, विष्णु र दुर्गा) का साथै भगवान् शिवको पञ्चाक्षरी मन्त्रको साकार रूप मानिन्छ। सामाजिक तथा जैविक दृष्टिकोणबाट हेर्दा बर्खे बालीको अन्त्य र हिउँदे बालीको पूर्वसन्ध्यामा स्थानीय बिउबिजनको गुणस्तर र उमारशक्ति परीक्षण गर्ने मौलिक कृषिवैज्ञानिक पद्धतिका रूपमा पनि यसको ऐतिहासिक महत्त्व रहेको छ। बिरुडा सङ्कलनका क्रममा महिलाहरूले आफ्नो घरमा अन्न नभए छिमेकी वा आफन्तसँग साटासाट गरेर भए पनि पाँचै प्रकारका अन्न जुटाउने गर्छन्, जसले पारस्परिक निर्भरता र सामाजिक सहकार्यको संस्कृतिलाई बलियो बनाउँछ।

अन्नको नाम
कृषिगत तथा जैविक पहिचान
धार्मिक तथा दार्शनिक प्रतीक
पोषण तथा स्वास्थ्य महत्त्व

गहुँ (Triticum aestivum)
प्रमुख हिउँदे खाद्यान्न बाली
सूर्य ऊर्जा, जीवनशक्ति र पोषणको आधार
कार्बोहाइड्रेट र फाइबरको प्रमुख स्रोत

मास (Vigna mungo)
कालो दाल / रैथाने दलहन
स्थायित्व, शक्ति र पितृ-तृप्तिको प्रतीक
प्रोटिन, फलाम (आइरन) र खनिजयुक्त

गहत (Macrotyloma uniflorum)
पहाडी सुक्खा क्षेत्रको दलहन
रोग निवारण र प्रतिरोधात्मक क्षमताको प्रतीक
पत्थरी निवारक र उष्ण औषधीय गुण

गुरौंस / गुराँस (Vigna unguiculata)
हिमाली तथा पहाडी सिमी वर्ग
जैविक विविधता र प्राकृतिक उर्वरताको प्रतीक
सूक्ष्म पोषक तत्त्व र ऊर्जा प्रदायक

केराउ (Pisum sativum)
शीतकालीन गेडागुडी
शान्ति, सन्तुलन र समृद्धिको प्रतीक
भिटामिन, प्रोटिन र पाचनमैत्री पोषक

३. अनुष्ठानिक शृङ्खला तथा पूजा विधान
बिरुडा पञ्चमीबाट प्रारम्भ हुने गौराको अनुष्ठान विसर्जनसम्म व्यवस्थित र क्रमबद्ध धार्मिक चरणहरूबाट गुज्रिन्छ।
पञ्चमीको भोलिपल्ट अर्थात् षष्ठीका दिन व्रतालु महिलाहरू सामूहिक रूपमा गाउँको नजिकै रहेको प्राकृतिक जलाधार, नौलो (न्वालो), धारा वा कुवामा भेला हुन्छन्। यस दिन पञ्चबिरुडालाई पवित्र जलले पखाली शुद्ध गरिन्छ। बिरुडा धुने क्रममा महिलाहरूले माङ्गलिक ‘सगुन’ र ‘फाग’ गाउँदै प्रकृतिका जलदेवता र गौरा देवीको स्तुति गर्छन्। पखालिएको बिरुडालाई तामाको भाँडा वा केराको पातमा राखेर घरको पूजाकोठा वा गौराघरमा विधिपूर्वक प्रतिस्थापन गरिन्छ।
सप्तमीको दिनलाई ‘अमुक्ताभरण सप्तमी’ वा ‘नानी गौरा’ भनिन्छ। यस दिन बिहानै व्रतालु महिला तथा कन्याहरू खेतबारी वा पाखामा गएर नौ प्रकारका वनस्पतिहरू (धान, साँवा, दुबो, कुश, तिल, अपामार्ग, बलु, पाती, र कुर्जो) सङ्कलन गर्छन्, जसलाई नवदुर्गाको प्रतीक मानिन्छ। ती वनस्पतिलाई निगालोको डालोमा मिलाएर मानवाकृति दिई रेशमी कपडा, गहना र चूनरीले सिँगारेर गौरा देवीको स्वरूप निर्माण गरिन्छ। उक्त प्रतिमालाई मङ्गल धुनसहित गौराघरमा भित्र्याइन्छ र सातवटा गाँठो पारिएको सात रङको पवित्र धागो ‘सप्तमी धागो’ देवीमा चढाइन्छ।
अष्टमीको दिनलाई ‘दुर्वाष्टमी’, ‘ठूली गौरा’ वा ‘अठ्यावाली’ भनिन्छ, जुन यस पर्वको केन्द्रीय अनुष्ठान हो। यस दिन व्रतालु महिलाहरू कठोर उपवास बसी महेश्वर र गौराको प्रतिमालाई सँगै राखेर विधिपूर्वक विवाहोत्सव सम्पन्न गर्छन्। सप्तमीमा गौरालाई अर्पण गरिएको सात त्यान्द्रो र सात गाँठो भएको ‘दुबधागो’ (सप्तऋषिको प्रतीक) अभिषेक गरी महिलाहरूले आफ्नो घाँटीमा धारण गर्दछन्। पुरुषले जनै धारण गरेजस्तै सुदूरपश्चिमेली महिलाहरूले दुबधागोलाई आत्मिक शुद्धता, सुस्वास्थ्य र अखण्ड सौभाग्यको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्दछन्। यस दिन महिलाहरूले सगुन र अठ्यावाली फागहरू गाउँदै पार्वतीको बाल्यकाल, कठोर तपस्या र शिवसँगको विवाह प्रसङ्गको स्मरण गर्छन्।
पूजा समापनपछि प्रसादका रूपमा चढाइएका फलफूल र बिरुडालाई सफा चादरमा राखेर दुई जनाले आकाशतर्फ उछाल्ने गर्दछन्, जसलाई ‘फल फट्काउने’ भनिन्छ। आकाशमा फालिएका फलफूल भुइँमा खस्नुअगावै हात थापेर समात्न भक्तजनहरूबीच उत्साहजनक सहभागिता रहन्छ, जसलाई सौभाग्यको सूचक मानिन्छ। अन्तमा गौराको प्रतिमालाई बाजागाजासहित स्थानीय जलाशय वा धार्मिक स्थलमा विसर्जन गरिन्छ। विसर्जनपछि व्रतालु महिलाहरूले पञ्चबिरुडाद्वारा परिवारका सदस्यहरूको शिरमा पूजा गरी दीर्घायुको आशीर्वाद दिन्छन् र सो बिरुडालाई भुटेर वा क्वाँटी बनाएर प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्दछन्।

अनुष्ठानिक तिथि
प्रमुख धार्मिक विधि
मुख्य पूजन सामग्री
आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक सङ्केत

पञ्चमी
पञ्चबिरुडा भिजाउने
तामा/पित्तल भाँडो, पाँच अन्न
पञ्चतत्त्व आराधना र कृषि बिउ परीक्षण

षष्ठी
जलाशयमा बिरुडा पखाल्ने
प्राकृतिक पानीको मूल, सगुन गीत
जल-प्रकृति शुद्धि र आत्मीय मिलन

सप्तमी
गौरा प्रतिमा निर्माण र भित्र्याउने
नववनस्पति, निगालो डालो, रेशमी वस्त्र
नवदुर्गा आह्वान र प्रकृतिपूजन

अष्टमी
अठ्यावाली पाठ, दुबधागो अभिषेक
दुबधागो, पञ्चबिरुडा, महेश्वर प्रतिमा
दाम्पत्य कल्याण र नारी संस्कार दीक्षा

विसर्जन
फल फट्काउने र देवी विसर्जन
फलफूल, चादर, विसर्जन कलश
आशिर्वाद ग्रहण र पुनरागमनको कामना

४. लोकसाहित्य, मौखिक परम्परा र साङ्गीतिक अभिव्यक्ति
गौरा पर्व केवल कर्मकाण्डीय अनुष्ठानमा सीमित नरही सुदूरपश्चिमको समृद्ध मौखिक साहित्य र साङ्गीतिक इतिहासको जीवन्त सङ्ग्रह हो। अनुष्ठानका प्रत्येक चरणमा महिलाहरूद्वारा गाइने लयबद्ध आख्यानात्मक गीतहरूलाई ‘फाग’ वा ‘सगुन’ भनिन्छ, जसलाई जनमानसमा लोकमन्त्रका रूपमा लिइन्छ। अनुष्ठानको प्रारम्भ गर्दा देवी सरस्वती र देवगुरु बृहस्पतिको स्तुति गर्दै “सगुन दे सरस्वती लगन दे बिरस्पती…” जस्ता मङ्गलमय फागहरू गाउने परम्परा रहेको छ।
गौरा भित्र्याइसकेपछि गौराघरको खुला प्राङ्गण (खलो) मा पुरुष तथा महिलाहरू गोलबद्ध भई परम्परागत लोकनृत्य र गायनमा सहभागी हुन्छन्। यस अवसरमा खेलिने देउडा डेढ पाइलाको चालमा सामूहिक रूपमा खेलिने प्रश्नोत्तरी र विचार विमर्शको माध्यम हो, जहाँ समसामयिक राजनीति, समाज, विरह र प्रेमका भावनाहरू अभिव्यक्त हुन्छन्।
त्यसैगरी, धमारीमा महाभारत र रामायणका शास्त्रीय आख्यानहरूलाई स्थानीय लयमा प्रस्तुत गरिन्छ भने चैतमा मध्यकालीन कत्यूरी, चन्द, र डोटीका पाल राजाहरू‌ शाही‌राजा मल्लराजा हरुको तथा स्थानीय वीर योद्धाहरूको पराक्रम र बलिदानको मौखिक इतिहास वर्णन गरिन्छ। धमारी चैत डोटी जिल्ला को प्रसिद्ध धार्मिक स्थल शिखर न पा १कपल्लेकी मा अवस्थित श्री केदार को भलाउलो का साथै फर्कन डेउणा मुसी जस्ता रमाइला महिला र पुरुष हरुले छुट्टा छुट्टै खेलिने खेलहरुजस्ता ऊर्जावान् लोकनृत्यहरूले स्थानीय ढोल-दमाहाको तालमा ऐतिहासिक घटनाक्रमलाई पुस्तान्तरण गर्ने काम गर्दछन्। यी सबै लोकविधाहरूले सुदूरपश्चिमको इतिहास, दर्शन र भाषिक सौन्दर्यलाई सुरक्षित राखेका छन्।
५. लैङ्गिक संरचना, सामाजिक सद्भाव र वातावरणीय सन्तुलन
गौरा पर्वले परम्परागत समाजमा नारीलाई धार्मिक तथा सामाजिक अनुष्ठानको केन्द्रीय भूमिकामा स्थापित गरेको छ। पुरुषले जनै धारण गरेसरह महिलाले विधिपूर्वक ‘दुबधागो’ मन्त्रिएर लगाउनुले धार्मिक दीक्षा र आध्यात्मिक अधिकारमा नारीको विशिष्ट स्थानलाई प्रमाणित गर्दछ। यस पर्वमा कुनै बाह्य पुरोहितको अनिवार्य मध्यस्थताबिना महिलाहरू स्वयं मुख्य पूजारीका रूपमा प्रस्तुत हुनु यसको मौलिक र स्वायत्त लोकतान्त्रिक विशेषता हो।
पारिस्थितिकीय दृष्टिकोणबाट गौरा पूर्णतः प्रकृतिको उपासना हो। खेतबारीका नौ प्रकारका रैथाने वनस्पतिबाट देवीको प्रतिमा बनाइनु र पञ्चअन्नको बिरुडामार्फत भूमिको उत्पादन शक्तिलाई सम्मान गरिनुले मानव in र पर्यावरणबीचको सन्तुलनलाई दर्साउँछ। बर्खाको कठोर कृषि श्रमपछि मनाइने यो पर्वले कृषक समुदायलाई मानसिक र शारीरिक विश्राम प्रदान गर्दछ।
सामाजिक रूपमा यो पर्व आपसी मेलमिलाप र एकताको अनुपम सेतु हो। रोजगारीका लागि परदेशिएका परिवारका सदस्यहरू यस अवसरमा गाउँ फर्किन्छन्। सामूहिक रूपमा काँधमा काँध मिलाएर देउडा खेल्दा व्यक्तिगत तिक्तता र रिसराग हराएर आत्मीयता प्रगाढ बन्दछ।
६. समकालीन रूपान्तरण
बिरुडा पञ्चमीबाट प्रारम्भ हुने गौरा पर्व धार्मिक आस्था, जैविक विविधताको सम्मान, मौखिक इतिहासको संरक्षण र लैङ्गिक समानताको भावना बोकेको सुदूरपश्चिम र कर्णालीको सांस्कृतिक मेरूदण्ड हो।
वर्तमान समयमा बढ्दो बसाइँसराइ, आधुनिक मनोरञ्जनका साधनहरूको प्रभाव र परम्परागत ज्ञानको पुस्तान्तरण अभावका कारण ऐतिहासिक चैत, धमारी, अठ्यावाली र ढुस्कोजस्ता अमूल्य मौखिक सम्पदाहरू लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। यस पर्वको ऐतिहासिक, साहित्यिक तथा पारिस्थितिकीय मूल्यलाई अक्षुण्ण राख्न स्थानीय पाठ्यक्रममा लोकसाहित्यको समावेश, प्राज्ञिक अनुसन्धान र युवा पुस्तामा सांस्कृतिक अभ्यासहरूको हस्तान्तरण अपरिहार्य देखिन्छ। गौरा पर्व सुदूरपश्चिमको भौगोलिक सीमाभित्र मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाली संस्कृतिको एक विशिष्ट र गौरवमय आयामका रूपमा जीवित रहनु आवश्यक छ।

जयराज जोशी
शिखर नगरपालिका -१,कपल्लेकी,डोटी